Psikoloğa Gitmek İçin ‘Yeterince Kötü Hissetmek’ Gerekir mi?

“Psikoloğa gitmeli miyim?” sorusunun ardından çoğu zaman başka bir soru gelir: “Yaşadıklarım terapiye gidecek kadar ciddi mi?”

Psikoloğa başvurmak için bir ruhsal bozukluk tanısı almış olmanız, hayatınızın tamamen kontrolden çıkması veya “dibe vurmanız” gerekmez. Uzun süredir iyi hissetmemek, benzer ilişki sorunlarını tekrar tekrar yaşamak, stresle baş etmekte zorlanmak ya da kendinizi daha iyi anlamak istemek de psikolojik destek aramak için geçerli nedenler olabilir.

Psikoterapi yalnızca kriz anlarında uygulanan bir tedavi değildir. Kişinin yaşadığı duygusal güçlükleri, düşünce ve davranış örüntülerini, ilişkilerini ve ihtiyaçlarını bir ruh sağlığı uzmanıyla birlikte ele aldığı yapılandırılmış bir süreçtir (American Psychological Association [APA], t.y.). Bununla birlikte terapi her güçlüğü ortadan kaldırmayı garanti etmez; sürecin amacı, kapsamı ve uygunluğu kişiye göre değerlendirilir.

Psikolojik Destek Almak İçin Tanı Gerekir mi?

Psikolojik destek almak için önceden konulmuş bir psikiyatrik tanı gerekmez. Depresyon, kaygı bozuklukları veya travma sonrası stres bozukluğu gibi klinik durumlarda psikoterapi tedavinin bir parçası olabilir. Ancak terapiye başvuran herkes bir ruhsal bozukluk tanısını karşılamaz.

Ruh sağlığı yalnızca bir hastalığın bulunup bulunmamasıyla açıklanamaz. Keyes’in (2005) ortaya koyduğu iki boyutlu modele göre ruhsal bozukluk belirtileri ile psikolojik iyi oluş birbiriyle ilişkili fakat ayrı boyutlardır. Başka bir ifadeyle, kişinin belirli bir tanıyı karşılamaması kendisini mutlaka iyi, canlı veya yaşamından memnun hissettiği anlamına gelmez.

Şu yaşantılar bir psikologla görüşmeyi düşünmek için yeterli olabilir:

• Uzun süredir huzursuz, mutsuz, isteksiz veya tükenmiş hissetmek

• Kaygı, stres ya da aşırı düşünme nedeniyle günlük yaşamda zorlanmak

• Benzer ilişki sorunlarının veya çatışmaların tekrar ettiğini fark etmek

• Ayrılık, yas, hastalık, taşınma veya iş değişikliği gibi bir yaşam olayına uyum sağlamakta zorlanmak

• Kendini sık ve sert biçimde eleştirmek

• Sınır koymakta, ihtiyaçlarını ifade etmekte veya karar vermekte zorlanmak

• Duygularını anlamlandırmak ya da kendini daha yakından tanımak istemek

Bu deneyimlerin varlığı tek başına bir tanı anlamına gelmez. Aynı şekilde bir internet yazısı ya da çevrim içi test de klinik değerlendirme yerine geçmez.

“İdare Ediyorum” Demek Her Zaman İyi Olduğunuz Anlamına Gelmez

Bir kişi işe gidiyor, sorumluluklarını yerine getiriyor ve sosyal ilişkilerini sürdürüyor olabilir. Yine de iç dünyasında uzun süredir yoğun bir yük taşıyabilir.

Örneğin kişi dışarıdan işlevsel görünürken:

• Sürekli tetikte hissedebilir,

• Dinlense bile zihinsel olarak yorulabilir,

• Kendisine karşı acımasız bir iç sesle yaşayabilir,

• Yakın ilişkilerinde aynı döngülere tekrar tekrar girebilir,

• Eskiden keyif aldığı şeylerden giderek uzaklaşabilir.

Bu nedenle psikolojik bir güçlüğü değerlendirirken yalnızca “Ne kadar ağır?” sorusuna değil; ne kadar süredir devam ettiğine, yaşamın hangi alanlarını etkilediğine ve kişinin baş etme kaynaklarının yeterli olup olmadığına da bakılır.

Psikoloğa Ne Zaman Gidilir?

Kesin ve herkes için geçerli tek bir eşik yoktur. Yine de aşağıdaki dört soru karar vermenize yardımcı olabilir:

1. Ne kadar süredir böyle hissediyorum?

Geçici bir zorlanma ile haftalardır ya da aylardır devam eden bir durum aynı değildir.

2. Günlük yaşamım etkileniyor mu?

Uyku, iş, okul, ilişkiler, öz bakım, dikkat veya karar verme becerilerindeki değişimler dikkate alınabilir.

3. Aynı sorun tekrar ediyor mu?

Farklı zamanlarda veya ilişkilerde benzer çatışmaların ve duygusal döngülerin ortaya çıkması, üzerinde çalışılabilecek bir örüntüye işaret edebilir.

4. Kendi başıma denediklerim yeterli oluyor mu?

Yakınlarla konuşmak, dinlenmek veya sorun çözme yolları denemek bazen yeterli olabilir. Ancak güçlük devam ediyorsa profesyonel bir değerlendirme yeni bir bakış açısı sağlayabilir.

Bu sorulardan birine “evet” demeniz mutlaka terapiye başlamanız gerektiği anlamına gelmez. Fakat bir ön görüşme yapmayı düşünmek için anlamlı bir gerekçe olabilir.

İnsanlar Neden Psikolojik Destek Almayı Erteliyor?

Yardım aramanın önünde maddi olanaklar, hizmete erişim, nereden başlanacağını bilememe ve uygun uzman bulma güçlüğü gibi somut engeller bulunabilir. Bunlara “Sorunumu kendim çözmeliyim”, “Başkalarının yaşadıkları daha ağır” veya “Yardım istersem güçsüz görünürüm” gibi düşünceler de eşlik edebilir.

Ruh sağlığıyla ilişkili damgalanmanın yardım arama davranışı üzerinde küçük ile orta düzey arasında olumsuz bir etkisi bulunduğunu gösteren sistematik derlemeler vardır (Clement et al., 2015). Ayrıca geniş ölçekli bir ABD araştırması, ruhsal bozukluğun ilk ortaya çıkışı ile ilk profesyonel temas arasında bazı bozukluklarda uzun gecikmeler yaşanabildiğini göstermiştir (Wang et al., 2005). Bu bulgu her psikolojik zorlanmanın bir bozukluk olduğu anlamına gelmez; insanların klinik düzeyde sorunlar yaşadıklarında bile destek aramayı uzun süre erteleyebildiğini gösterir.

“Başkalarının sorunu daha büyük” düşüncesi ise kişinin kendi ihtiyacını görünmez hâle getirebilir. Psikolojik acı bir yarış değildir. Başka birinin daha yoğun zorlanması, sizin yaşadığınız güçlüğü önemsiz yapmaz.

Bununla birlikte “erken başlamak kesin olarak daha kısa sürer” ya da “sorunun büyümesini mutlaka önler” gibi bir garanti verilemez. Psikoterapinin sonucu; yaşanan güçlüğün niteliği, kişinin koşulları, kullanılan yaklaşım, terapötik ilişki ve sürece katılım gibi birçok etkene bağlıdır. Kanıta dayalı psikoterapilerin belirli ruhsal bozukluklarda etkili olabildiğine ilişkin güçlü bir araştırma birikimi bulunsa da her yöntem ve her danışan için aynı sonuç beklenemez. Örneğin depresyon tedavisinde bilişsel davranışçı terapiyi değerlendiren kapsamlı bir meta-analiz, farklı karşılaştırma koşullarında etkililiği desteklerken araştırmaların sınırlılıklarını da ortaya koymaktadır (Cuijpers et al., 2023).

Bilgilendirme Notu

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, psikolojik değerlendirme veya psikoterapi yerine geçmez. Size uygun desteğin belirlenmesi için yetkin bir ruh sağlığı uzmanıyla bireysel değerlendirme yapılması gerekir.

Kaynakça

American Psychological Association. (t.y.). Understanding psychotherapy and how it works. https://www.apa.org/topics/psychotherapy/understanding

Clement, S., Schauman, O., Graham, T., Maggioni, F., Evans-Lacko, S., Bezborodovs, N., Morgan, C., Rüsch, N., Brown, J. S. L., & Thornicroft, G. (2015). What is the impact of mental health-related stigma on help-seeking? A systematic review of quantitative and qualitative studies. Psychological Medicine, 45(1), 11–27. https://doi.org/10.1017/S0033291714000129

Cuijpers, P., Miguel, C., Harrer, M., Plessen, C. Y., Ciharova, M., Ebert, D. D., & Karyotaki, E. (2023). Cognitive behavior therapy vs. control conditions, other psychotherapies, pharmacotherapies and combined treatment for depression: A comprehensive meta-analysis including 409 trials with 52,702 patients. World Psychiatry, 22(1), 105–115. https://doi.org/10.1002/wps.21069

Keyes, C. L. M. (2005). Mental illness and/or mental health? Investigating axioms of the complete state model of health. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 73(3), 539–548. https://doi.org/10.1037/0022-006X.73.3.539

Wang, P. S., Berglund, P., Olfson, M., Pincus, H. A., Wells, K. B., & Kessler, R. C. (2005). Failure and delay in initial treatment contact after first onset of mental disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Archives of General Psychiatry, 62(6), 603–613. https://doi.org/10.1001/archpsyc.62.6.603